რუსეთთან ვაჭრობის რისკები საქართველოსთვის დღეს

ერთი შეხედვით ყველაფერი მარტივად ჩანს: მეტი ექსპორტი, მეტი ტურისტი, მეტი ფული ქვეყანაში. მაგრამ რუსეთთან ვაჭრობის რისკები საქართველოსთვის სწორედ იქ იწყება, სადაც ციფრებს ტაშს უკრავენ და კითხვას არ სვამენ - ეს ფული ხვალაც იქნება თუ ერთ პოლიტიკურ ბრძანებას, სანქციას ან საზღვრის ჩაკეტვას შეუძლია ერთ ღამეში გაქრობა?

საქართველოს ეს ფილმი უკვე ნანახი აქვს. 2006 წელს რუსეთმა ქართული ღვინო და მინერალური წყალი ბაზრიდან პრაქტიკულად ამოაგდო. მაშინ ბევრმა მეწარმემ საკუთარ თავზე იგრძნო, რას ნიშნავს ერთი ქვეყნის ბაზარზე გადაჭარბებული დაყრდნობა. მერე ბაზარი ნაწილობრივ დაბრუნდა, ექსპორტიც გაიზარდა, ტურისტებიც ჩამოვიდნენ. მაგრამ ის ფაქტი, რომ კლიენტი ისევ დაბრუნდა, არ ნიშნავს, რომ ძველი შანტაჟის მექანიზმი გაუქმდა.

ვაჭრობა თავისთავად არც ღალატია და არც ეკონომიკური დანაშაული. ბიზნესი მოგებას ეძებს, ფერმერს მოსავალი აქვს გასაყიდი, ოჯახს კი შემოსავალი სჭირდება. პრობლემა იწყება მაშინ, როცა ეკონომიკურ კავშირს პოლიტიკური კაუჭი მოჰყვება. რუსეთთან ურთიერთობაში ეს კაუჭი არ არის თეორია - ის არაერთხელ გამოუყენებიათ.

რუსეთთან ვაჭრობის რისკები საქართველოსთვის: სად არის მახე

ყველაზე დიდი საფრთხე დამოკიდებულებაა. თუ ღვინის, ხილის, წყლის, ტრანსპორტის ან ტურიზმის კონკრეტული სექტორი დიდწილად რუსულ მოთხოვნაზე დგას, კრემლს საქართველოს ეკონომიკაზე ზემოქმედების იაფი გზა უჩნდება. ტანკი ძვირია, ბაზრის დაკეტვა - ბევრად იაფი. თან შედეგი მხოლოდ დიდ კომპანიებს არ ეხება: ზარალი გადადის მევენახეზე, გადამზიდავზე, სასტუმროს თანამშრომელზე, მაღაზიაზე და საბოლოოდ იმ ადამიანზე, ვინც პროდუქტს უფრო ძვირად ყიდულობს.

ეს არის ე.წ. კონცენტრაციის რისკი. რუსული ბაზარი შეიძლება მოცულობით მიმზიდველი ჩანდეს, მაგრამ როცა ერთი მყიდველი ძალიან დიდ წილს იკავებს, მოლაპარაკებაში შენ უკვე სუსტი მხარე ხარ. ფასს, წესს, ლოჯისტიკას და დაშვებას სხვას ვერ უკარნახებ. განსაკუთრებით მაშინ, როცა ეს „სხვა“ ქვეყანა ეკონომიკას საგარეო პოლიტიკის ინსტრუმენტად ღიად იყენებს.

კიდევ ერთი პრობლემა არაპროგნოზირებადობაა. ნორმალურ სავაჭრო ურთიერთობაში კომპანიამ შეიძლება გათვალოს გადასახადები, კონტრაქტი, მიწოდება და რისკის დაზღვევა. რუსეთთან კი თამაშის წესები ხშირად პოლიტიკური განწყობით იცვლება. დღეს საბაჟოზე პრობლემა არ არის, ხვალ „სანიტარული საკითხი“ ჩნდება. დღეს ფრენები დადის, ხვალ შეზღუდვა ცხადდება. ბიზნესმენისთვის ეს უბრალოდ ცუდი ახალი ამბავი კი არაა - ეს არის გაუთვლელი ხარჯი, გაყინული ტვირთი და დაკარგული კონტრაქტი.

სანქციები: „ჩვენ ხომ არაფერი დაგვიშავებია“ არ მუშაობს

რუსეთის წინააღმდეგ საერთაშორისო სანქციებმა საქართველოსთვის რთული გარემო შექმნა. აქ მთავარი კითხვა არ არის მხოლოდ ის, ვყიდით თუ არა რუსეთში ღვინოს ან ხილს. საკითხია, რა ხდება გადარიცხვებთან, შუამავლებთან, ტრანზიტთან, რეექსპორტთან და იმ კომპანიებთან, რომლებიც სანქცირებულ ქსელებთან შეიძლება გადაკვეთაში აღმოჩნდნენ.

მცირე ბიზნესს ხშირად ჰგონია, რომ სანქციები მხოლოდ ოლიგარქებისა და უზარმაზარი ბანკების საქმეა. სინამდვილეში, ერთი საეჭვო პარტნიორი, გაურკვეველი წარმომავლობის საქონელი ან უცნაურად გაზრდილი შეკვეთა შეიძლება საკმარისი იყოს იმისთვის, რომ კომპანიამ დასავლელ მომწოდებელთან, ბანკთან ან სადაზღვევო პარტნიორთან პრობლემები მიიღოს. რეპუტაცია ქვითარზე არ ჩანს, მაგრამ დაკარგვისას ძვირი ჯდება.

საქართველო დასავლურ ფინანსურ სისტემასა და ევროპულ ბაზრებთან კავშირზეა დამოკიდებული. ამიტომ „რუსეთიდან ფული შემოდის, აბა რა ვქნათ?“ ტიპის მსჯელობა ზედაპირულია. თუ მოკლევადიანმა მოგებამ გრძელვადიანად ბანკების სიფრთხილე, ინვესტორების უნდობლობა და პარტნიორების გაქცევა მოიტანა, ბალანსი სწრაფად იცვლება. ერთი ბაზრის გამო ხუთი სხვა ბაზრის ნდობის დაკარგვა ჭკვიანი გარიგება არ არის.

ტურიზმი და ფული: შემოსავალია, მაგრამ სად მიდის ძალა?

რუსი ვიზიტორის ხარჯვა ეკონომიკისთვის რეალური შემოსავალია. ამას უარყოფა არ სჭირდება. პატარა სასტუმრო, კაფე, ტაქსი, ბინის მფლობელი - ბევრი ადამიანი ტურისტულ სეზონზე პირდაპირ გამოიმუშავებს. ამ ხალხს მორალის ლექცია არ აჭმევს შვილებს და არც „გეოპოლიტიკა“ უხდის კომუნალურებს.

მაგრამ ტურიზმიც მაშინ ხდება რისკი, როცა ქალაქი, რეგიონი ან მთელი სექტორი ერთ ეროვნულ ნაკადზე ეწყობა. თუ მოთხოვნა მკვეთრად იზრდება, ქირა და ფასები ადგილობრივებს აწვება. თუ შემდეგ ეს ნაკადი პოლიტიკური გადაწყვეტილებით წყდება, იმავე ქალაქს ცარიელი ბინები, ნაკლები შეკვეთა და ვალებში ჩარჩენილი ბიზნესი რჩება. ანუ სარგებელი კერძოა, შოკი კი ხშირად საზოგადოებრივი.

არის კიდევ სოციალური და უსაფრთხოების მხარე. უძრავ ქონებაში, მომსახურებაში ან მცირე ბიზნესში დიდი მოცულობის უცნობი კაპიტალის შემოსვლა მხოლოდ „ბაზარი მუშაობს“ ფრაზით ვერ დასრულდება. სახელმწიფოს აქვს ვალდებულება, იცოდეს ფულის წარმომავლობა, დაიცვას კონკურენცია და არ დაუშვას, რომ ეკონომიკური აქტივობა გავლენის არხად იქცეს. ეს ქსენოფობია არ არის. ეს არის ელემენტარული სახელმწიფოებრივი ჰიგიენა.

რატომ არ კმარა ფრაზა „აბა ბაზარი დავკეტოთ?“

სხვა უკიდურესობაც არსებობს. რუსეთთან ყველა ეკონომიკური კავშირის ერთ დღეში გაწყვეტა შეიძლება თავად ქართულმა ოჯახებმა გადაიხადონ. სოფლის მეურნეობის მწარმოებელს, რომელსაც უკვე აქვს კონტრაქტი და მოსავალი, ვერ ეტყვი: „ხვალიდან პატრიოტიზმი ექსპორტის ბაზარია“. ალტერნატიული ბაზრის აშენებას სჭირდება ხარისხის სტანდარტი, შეფუთვა, ლოჯისტიკა, მარკეტინგი, ფინანსები და დრო.

ამიტომ სწორი პასუხი არც გულუბრყვილო „ვაჭრობა პოლიტიკისგან ცალკეა“ არის და არც ხმაურიანი „ყველაფერი დავკეტოთ“. სწორი პასუხია რისკის შემცირება. სახელმწიფომ და ბიზნესმა უნდა იცოდნენ, რომელ სექტორში რა წილია რუსული ბაზრის, რა მოხდება შეზღუდვის შემთხვევაში და რამდენ ხანში იპოვიან სხვა მყიდველს.

სასარგებლო იქნებოდა ექსპორტის მიმართულებების გაფართოება ევროკავშირში, ყურის ქვეყნებში, ცენტრალურ აზიაში, იაპონიასა და აშშ-ში, სადაც პროდუქტის პოზიციონირება ხშირად მეტ შრომას მოითხოვს, მაგრამ წესები უფრო პროგნოზირებადია. დიახ, ეს ძვირია. დიახ, ქართულ ღვინოს ყველა ბაზარზე ერთნაირად არ ელოდებიან. მაგრამ დამოუკიდებლობა იაფი კომფორტი არასდროს ყოფილა.

რა უნდა მოითხოვოს საზოგადოებამ

საუბარი „რუსეთთან ვაჭრობაზე“ ხშირად ორ ბანაკად იყოფა: ერთნი ყველა რისკს პანიკად აცხადებენ, მეორენი კი ნებისმიერ შემოსავალს კაპიტულაციად. ორივე მხარეს შეუძლია რეალური პრობლემა გადაფაროს.

საზოგადოებამ უნდა მოითხოვოს ღია მონაცემები: რომელ საქონელზეა დამოკიდებულება მაღალი, სად გაიზარდა რუსული კაპიტალის წილი, როგორ კონტროლდება სანქციების გვერდის ავლის საფრთხე და რა გეგმა არსებობს ბაზრის უეცარი ჩაკეტვისთვის. ასევე საჭიროა, რომ ეს ინფორმაცია არ დარჩეს მხოლოდ ჩინოვნიკური პრესრელიზის ენაზე, სადაც „დივერსიფიკაცია“ წერია და პასუხი არაფერზეა.

„ზეციურ საქართველოში“ ასეთი თემები ხშირად კამათად, მემად და ერთმანეთის გაბრაზებად იქცევა. ეგეც ნორმალურია - საზოგადოება ცოცხალია. მაგრამ ერთ კითხვაზე მაინც ღირს დაბრუნება: თუ ხვალ რუსეთმა ეკონომიკური ონკანი გადაკეტა, ვის აქვს გეგმა და ვინ გადაიხდის ფასს?

ამ კითხვას პასუხი არჩევნებამდე, კრიზისამდე და მოსავლის სეზონამდე სჭირდება. ფერმერს, მეწარმესა და ქალაქის მცხოვრებს არ უნდა უწევდეთ ყოველ ჯერზე სხვისი პოლიტიკური ხასიათის იმედად ცხოვრება. მეტი ბაზარი ნიშნავს მეტ არჩევანს. მეტი არჩევანი კი ნიშნავს, რომ საქართველოს ვეღარავინ ეტყვის - „ან ჩვენს წესებს დათანხმდი, ან შენი საქონელი საზღვარზე დაგილპება.“